Co wiemy o Polakach, którzy ratowali Żydów?

10 dokumentalnych opowieści o Polakach, którzy zginęli ratując Żydów w czasie II Wojny Światowej składa się na film "Życie za życie ", którego premiera miała miejsce 5 grudnia w Muzeum Niepodległości w Warszawie. Po filmie odbyła się debata p.t. "Co wiemy o Kowalskich, którzy ginęli ratując Żydów? " Wydarzenie związane jest z 65. rocznicą powołania przy Delegaturze Rządu Rady Pomocy Żydom i tragicznej zbrodni we wsi Ciepielów, gdzie za ukrywanie Żydów Niemcy zamordowali kilkudziesięciu Polaków, w tym rodzinę Kowalskich z piątką dzieci.

Film, jak podkreśla jego pomysłodawca i producent Maciej Pawlicki, powstał z głębokiej potrzeby odpowiedzi na dramatyczną niewiedzę na temat prawdy o Polakach, którzy ratowali Żydów w czasie II Wojny Światowej, w kraju, w którym, w przeciwieństwie do państw Europy Zachodniej, za ukrywanie Żyda groziła kara śmierci. Kara ta była realnym zagrożeniem. Wymierzano ją całym rodzinom, które jednak podejmowały ryzyko, po to by pomagać prześladowanym.

Film składa się z 10 dokumentalnych opowieści o tych rodzinach, które za swój wybór zapłaciły najwyższą cenę. Jedną z tych opowieści jest historia rodziny Kowalskich i piątki ich dzieci ze wsi Ciepielów pod Radomiem. 6 grudnia 1942 r. Cała ta rodzina została rozstrzelana i spalona. W grudniu tego roku za pomoc Żydom w rejonie Ciepielowa zamordowano 33 Polaków. 4 grudnia 1942 r. powołana też została Rada Pomocy Żydom przy Delegaturze Rządu RP na Kraj. Data premiery filmu wybrana została nieprzypadkowo - w 65. rocznicę tych wydarzeń.

Przedstawione w filmie Macieja Pawlickiego opowieści to wybór z kilkuset historii zebranych przez założony w 1999 r. przez prof. Tomasza Strzembosza Komitet Upamiętniający Polaków Ratujących Żydów. "Zdecydowałem się zrobić ten film, dlatego, że zobaczyłem bezradność naukowców w docieraniu do masowej opinii publicznej. Zrozumiałem, że w mediach tego tematu nie ma i że nic nie wiemy o tych co zginęli. Są relacje dzieci, wnuków - ale oni odchodzą i to jest ostatni moment, żeby tych świadków rejestrować. " - powiedział KAI Maciej Pawlicki.

Film powstał również w wersji anglojęzycznej. Razem ze stroną www.zyciezazycie.pl, zawierającą relacje świadków, jest elementem projektu edukacyjnego realizowanego przez Narodowe Centrum Kultury w ramach programu ministra edukacji "Patriotyzm Jutra ". Program realizowany jest też we współpracy z IPN.

"Zbyt długo czekaliśmy na to, by ci ludzie mogli wydobyć z siebie wspomnienia, które kryli przez dziesięciolecia " - powiedział podczas dyskusji, która nastąpił po projekcji filmu, prof. Jan Żaryn z IPN. Zaznaczył, że wszyscy ci, którzy podjęli bohaterską decyzję wyjścia z getta i ci którzy zdecydowali się ich ratować - wszyscy ryzykowali natychmiastową śmiercią. Tylko przypadek zadecydował, że jednym udało się przeżyć, innym nie.

Podkreślił, ze Instytut już od ponad roku realizuje projekt, którego celem jest odkrywanie i przedstawianie tej grupy Polaków, którzy zginęli ratując Żydów. Poinformował, że w 2007 r. zapoczątkowana został seria wydawnicza "Kto ratuje jedno życie ", w ramach której ukazała się już książka Mateusza Szpytmy "Sprawiedliwi i ich świat ". Dodał, że autor wywodzi się z bohaterskiej rodziny Ulmów, która zginęła za pomaganie Żydom. W ramach serii ukażą się też m.in. "Wspomnienia pod osłoną nocy " Haliny Birenbaum, czy polska wersja "Encyklopedii Sprawiedliwych wśród Narodów Świata ".

Krzysztof Dudek, dyrektor Narodowego Centrum Kultury podkreślił, ze projekt, w ramach którego powstał film, nie jest jedyną tego typu inicjatywą podejmowaną przez Centrum. Szczególną uwagę zwrócił na program "Index " realizowany przez Instytut Studiów strategicznych w Krakowie. Jest to program badawczy poświęcony pamięci Polaków zamordowanych i represjonowanych przez Hitlerowców za pomoc Żydom. Krzysztof Dudek poinformował też, że zapadła już decyzja kontynuowania w 2008 r. programu "Patriotyzm jutra ", w ramach którego realizowane są projekty NCK.

Dr Grzegorz Berendt, koordynator programu "Index " podkreślił, że ma on służyć ustaleniu nazwisk i biogramów Polaków, którzy na skutek działań hitlerowców ponieśli śmierć za pomoc udzielaną Żydom podczas okupacji. W ramach programu prowadzona jest rzetelna kwerenda archiwalna. Informacje i dokumenty gromadzone też są za pośrednictwem mediów oraz u bezpośrednich świadków i ich spadkobierców. Poinformował, że w tym roku kwerenda prowadzona była w Instytucie Yad Vashem, obecnie planowane jest rozpoczęcie prac na terenach dawnej Rzeczypospolitej, obecnie Litwy, Białorusi i Ukrainy.

Prof. Żaryn podkreślił, że projektom takim jak "Index " najbardziej szkodzi upływ czasu. Zwrócił też uwagę, jak szkodliwy był w tym względzie okres PRL, gdy brakło kontaktów między poszczególnymi środowiskami i osobami. Dr Berendt dodał, że w tym czasie, poza ogólnym wyizolowaniem Polski, dodatkowym czynnikiem utrudniającym było zerwanie od końca lat 60- tych stosunków dyplomatycznych z państwem Izrael.

Eleonora Bergman, dyrektor Żydowskiego Instytutu Historycznego podkreśliła, jak ważne jest dla ŻIH dotarcie do wiadomości na temat osób, które ukrywały Żydów, wyjaśnienie okoliczności ich działań, motywacji. Zwróciła też uwagę na bolesny brak informacji na temat ukrywanych Żydów, o których często trudno czegokolwiek się dowiedzieć. Podkreśliła, że w kontekście odkrywania prawdy o tych wydarzeniach rok 1989 stanowił przełom. Zaczęto o tym rozmawiać. Od tego czasu medale Sprawiedliwych Wśród Narodów Świata wręczane są publicznie, z odpowiednią oprawą. Jej zdaniem ważnym otwierającym wydarzeniem była też otwarta, uczciwa debata o Jedwabnem.

Na zakończenie prof. Jan Żaryn poinformował o projekcie pomnika Polaków, którzy zginęli ratując Żydów. Pomnik stanąć ma na pl. Grzybowskim w Warszawie, przed Kościołem Wszystkich Świętych, którego historia związana jest z pomocą Żydom. Podkreślił, że projekt pomnika przekazany już został prezydent Warszawy Hannie Gronkiewicz - Waltz.

Maciej Pawlicki w rozmowie z KAI wyraził nadzieję, że jego film jest dopiero początkiem drogi. Podkreślił, że dokument i strona internetowa to pierwszy etap projektu "Życie za życie”. Drugim etapem będą 3 filmy dokumentalne dla TVP realizowane na podstawie 3 z 10 przedstawionych już historii, a etapem trzecim - fabuła, być może serial telewizyjny.

Źródło: KAI